केम (सोलापूर): कुंकवाचा सुगंध देणारा महाराष्ट्राचा अभिमान!

ऐतिहासिक वारसा आणि सुरुवात

केम गावाला कुंकू निर्मितीची सुमारे २०० ते २५० वर्षांची जुनी परंपरा लाभली आहे. जुन्या काळी हळकुंड, टाकणखार आणि लिंबाचा रस यांचा योग्य वापर करून कुंकू बनवण्याचे तंत्र गावकऱ्यांनी विकसित केले होते. सुरुवातीच्या काळात बैलगाडीतून हे कुंकू पंढरपूरच्या बाजारात विक्रीसाठी नेले जात असे.

घरोघरी चालणारा उद्योग: केममध्ये आज लहान-मोठे जवळपास १८ ते २५ कारखाने कार्यरत आहेत. विशेष म्हणजे, अनेकांची ‘आगे दुकान, पिछे मकान’ अशी स्थिती असून घराघरांतून कुंकू, हळद, गुलाल, बुक्का आणि अष्टगंधाची निर्मिती केली जाते.

उत्पादन क्षमता: या गावात दररोज साधारण ४० ते ८० टन कुंकू उत्पादित होते.

उलाढाल: या व्यवसायातून वर्षाला सुमारे २०० ते २३५ कोटी रुपयांची प्रचंड आर्थिक उलाढाल होते.

घटक: कुंकू तयार करण्यासाठी हळकुंडे, चिंचोके पावडर आणि स्टार्च पावडर यांसारख्या घटकांचा वापर केला जातो.

‘जिथं मंदिर, तिथं केमचं कुंकू’केमच्या कुंकवाची ख्याती केवळ महाराष्ट्रपुरती मर्यादित नसून ती जगभर पोहोचली आहे.

देशांतर्गत बाजारपेठ: तुळजापूर, पंढरपूर, जेजुरी यांपासून ते वाराणसी, केदारनाथ, वैष्णोदेवी आणि केरळपर्यंत केमचे कुंकू पोहोचते.

आंतरराष्ट्रीय निर्यात: इंडोनेशिया, इंग्लंड, अमेरिका आणि दक्षिण आफ्रिकेसारख्या देशांमध्येही या कुंकवाची निर्यात होते.

• सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

रोजगार: या उद्योगामुळे गावातील ४०० ते ५०० मजुरांच्या कुटुंबांना प्रत्यक्ष रोजगार मिळाला आहे, ज्यामुळे गावात बेरोजगारीची समस्या कधीही जाणवली नाही.

चित्रपट संबंध: नागराज मंजुळे यांच्या प्रसिद्ध ‘फॅण्ड्री’ आणि ‘सैराट’ चित्रपटांचे काही चित्रीकरण याच गावात झाले आहे. ‘फॅण्ड्री’तील नायक ‘जब्या’ (सोमनाथ अवघडे) हा केमचाच रहिवासी आहे.

धार्मिक श्रद्धा: गावात हेमाडपंथी शैलीतील पुरातन उत्तरेश्वर मंदिर असून हे गावचे जागृत देवस्थान मानले जाते.

शासनाने केमच्या या उद्योगाला लघु उद्योगाचा दर्जा दिला असून, येथील उत्पादकांनी आता स्वतःची औद्योगिक वसाहत (MIDC) उभारण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत.