६ मे १९२२: समतेच्या लढ्याचे शिलेदार लोककल्याणाच्या सूर्याचा अस्त

भारतीय सामाजिक इतिहासात १९२२ हे वर्ष अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते, कारण याच वर्षी समाजसुधारणेचे अग्रदूत आणि कोल्हापूर संस्थानाचे अधिपती राजर्षी शाहू महाराज यांचे निधन झाले. ६ मे १९२२ रोजी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि भारतीय समाजकारणात एक मोठी पोकळी निर्माण झाली.

राजर्षी शाहू महाराज हे केवळ कोल्हापूर संस्थानाचे राजा नव्हते, तर ते सामाजिक न्यायाचे प्रणेते होते. त्यांनी आपल्या राज्यकारभारात जात, धर्म, वर्ग यापलीकडे जाऊन समानतेचा विचार प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न केला. शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे प्रमुख साधन आहे, हे ओळखून त्यांनी सर्वांसाठी शिक्षणाची दारे खुली केली.

विशेषतः मागासवर्गीय, दलित आणि वंचित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची ऐतिहासिक संकल्पना राबवली. त्यामुळेच त्यांना “आरक्षणाचे जनक” असे गौरवाने संबोधले जाते. त्यांच्या या निर्णयामुळे समाजातील हजारो लोकांना शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या.

त्यांनी अस्पृश्यता नष्ट करण्यासाठी कठोर पावले उचलली, सार्वजनिक पाणवठे, मंदिरे आणि शाळा सर्वांसाठी खुली केली. समाजातील विषमता दूर करून समानतेचा पाया मजबूत करण्याचे कार्य त्यांनी केले.

राजर्षी शाहू महाराजांचे कार्य केवळ कोल्हापूरपुरते मर्यादित न राहता संपूर्ण भारतात प्रेरणादायी ठरले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांसारख्या महान नेत्यांनाही त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा मिळाली.

६ मे १९२२ रोजी त्यांच्या निधनाने एक युग संपले, पण त्यांचे विचार, कार्य आणि सामाजिक न्यायाची दिशा आजही तितकीच प्रेरणादायी आहे. राजर्षी शाहू महाराज हे भारतीय इतिहासातील खऱ्या अर्थाने लोककल्याणकारी राजा म्हणून सदैव स्मरणात राहतील.