दिनविशेष: ‘बॉम्बे’ ते ‘मुंबई’ एका शहराच्या अस्मितेचा ऐतिहासिक प्रवास

लेखन(चेतन निंबोळकर)- दिनांक ४ मे १९९५ हा दिवस महाराष्ट्राच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिला गेला आहे. याच दिवशी महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने राज्याच्या राजधानीचे नाव ‘बॉम्बे’ (Bombay) बदलून ‘मुंबई’ (Mumbai) करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. हा केवळ एका नावाचा बदल नव्हता, तर ते शहराच्या मूळ सांस्कृतिक मुळांकडे परतण्याचे आणि वसाहतवादी मानसिकतेतून मुक्त होण्याचे एक मोठे पाऊल होते.

नावाचा इतिहास: ‘मुंबई’ हे नाव या बेटांच्या अधिष्ठात्री देवी ‘मुंबादेवी’ या नावावरून आले आहे. स्थानिक कोळी समाज शतकानुशतके या शहराला ‘मुंबई’ याच नावाने ओळखत होता. सोळाव्या शतकात पोर्तुगीज येथे आले तेव्हा त्यांनी याला ‘बोंब बाहिया’ (चांगली खाडी) म्हटले, ज्याचे रूपांतर पुढे इंग्रजांच्या काळात ‘बॉम्बे’ मध्ये झाले. ब्रिटिशांनी आपल्या सोयीसाठी हे नाव अधिकृत केले होते.

निर्णयाची पार्श्वभूमी: १९९५ मध्ये महाराष्ट्रात शिवसेना-भाजप युतीचे सरकार सत्तेवर आले. मनोहर जोशी राज्याचे मुख्यमंत्री होते. शिवसेनेचे प्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांची ही जुनी मागणी होती की, शहराला त्याचे मूळ मराठी नाव मिळायला हवे. ४ मे रोजी मंत्रिमंडळाच्या बैठकीत या प्रस्तावावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले.

अंमलबजावणी आणि जागतिक ओळख: राज्य सरकारने निर्णय घेतल्यानंतर केंद्र सरकारकडे हा प्रस्ताव पाठवण्यात आला. नोव्हेंबर १९९५ मध्ये केंद्र सरकारने या बदलाला अधिकृत मंजुरी दिली. सुरुवातीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या बदलाला काहीसा विरोध झाला आणि लोकांनी ‘बॉम्बे’ म्हणणे सुरूच ठेवले, परंतु हळूहळू जगभरातील नकाशांवर, विमानतळांवर आणि अधिकृत कागदपत्रांवर ‘मुंबई’ हे नाव रूढ झाले.

महत्त्व:

१. अस्मितेचा विजय: हा निर्णय मुंबईतील स्थानिक भूमिपुत्रांच्या आणि मराठी भाषिक अस्मितेचा मोठा विजय मानला जातो.

ब्रिटीश राजवटीच्या खुणा पुसून काढून भारतीय संस्कृतीला प्राधान्य देण्याचा हा प्रयत्न होता.

३. सांस्कृतिक वारसा: मुंबादेवीशी असलेले या शहराचे नाते या नावामुळे पुन्हा एकदा जगासमोर ठळकपणे आले.