सुगंधाची मोहिनी: अत्तराचा रंजक इतिहास आणि बदलतं रूप

अत्तर… नाव घेताच मन प्रसन्न करणारा सुगंध, आणि त्या सुगंधामागे दडलेला हजारो वर्षांचा समृद्ध इतिहास! वैदिक काळापासून सुरू झालेली अत्तराची परंपरा आजही तितक्याच मोहकतेने टिकून आहे. एकेकाळी राजे-महाराजे आणि श्रीमंतांचा शौक असलेला अत्तर आज सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचला असून, मध्यम व कनिष्ठ वर्गातही त्याचे आकर्षण वाढत आहे.

अत्तराचा शोध कसा लागला याबाबत अनेक रंजक कथा सांगितल्या जातात. हरणाच्या नाभीतून येणाऱ्या कस्तुरीच्या सुगंधाने मानव प्रथम मोहित झाला आणि तिथूनच अत्तराच्या वापराची सुरुवात झाल्याचे मानले जाते. हत्तीच्या शरीरातून येणारा विशिष्ट वास, उंदरातील ‘मुस्क’ आणि गायीतील ‘गोरोचन’ यांसारख्या नैसर्गिक गंधतत्त्वांनी अत्तरनिर्मितीला नवे आयाम दिले.

कस्तुरीचा सुगंध इतका तीव्र असतो की तो मनाला भुरळ घालतो. या सुगंधाच्या प्रभावामुळे अनेक प्रयोग झाले आणि अत्तराचा वापर केवळ शौकापुरता न राहता विविध कार्यांमध्येही केला जाऊ लागला. ‘गयदाज’ नावाच्या वैद्याने अत्तराच्या सुगंधावर आधारित मित्र-शत्रू ओळखण्याच्या कलेवर पुस्तकही लिहिले असल्याचे उल्लेख आढळतात.

गंधांच्या प्रकारांनाही वेगवेगळी नावे देण्यात आली आहेत. पदार्थांपासून मिळणाऱ्या वासाला ‘मरा’, फुलांपासून मिळणाऱ्या सुगंधाला ‘परिमल’, जलचरांपासून मिळणाऱ्या वासाला ‘अंबर’ तर सर्वश्रेष्ठ सुगंधाला ‘सुरभि’ असे म्हटले जाते.

इतिहासात अत्तराचा शोध भारतात लागल्याचे मानले जाते आणि येथूनच त्याचा सुगंध जगभर पसरला. इराण, अरब, इजिप्त, अफगाणिस्तान यांसारख्या देशांत अत्तराची परंपरा भारतामुळेच रुजली. पुढे युरोपियन देशांतही खाडीमार्गे अत्तर पोहोचले.

मुघल काळात अत्तराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. शाहजहान, नूरजहाँ, औरंगजेब यांसारख्या शासकांना अत्तराची विशेष आवड होती. नवाब वाजिद अली शाह यांनी ‘इत्रे गुलाब’ या सुगंधाचा शोध लावला, जो आजही लोकप्रिय आहे.

फ्रान्समध्ये अत्तराचा वापर आधुनिक ‘परफ्यूम’ स्वरूपात विकसित झाला. ‘अल्कोहोल’ आधारित सेंट्सचा सुगंध मात्र अल्पकाळ टिकतो, तर पारंपरिक अत्तर दीर्घकाळ शरीरावर दरवळत राहते, ही त्याची खासियत आहे.

आजच्या आधुनिक युगात नवनवीन सुगंधांचे संशोधन सुरू असले तरी पारंपरिक अत्तराचे स्थान अजूनही अबाधित आहे. कारण खरे अत्तर तेच, जे क्षणभर नाही तर दीर्घकाळ मनात आणि शरीरात दरवळत राहते.