सॅम ‘बहादूर’: १९७१ च्या ऐतिहासिक विजयाचे शिल्पकार; धैर्य, नेतृत्व आणि स्पष्टवक्तेपणाची अजरामर गाथा

भारतीय लष्कराच्या इतिहासात फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ हे नाव आजही अभिमानाने घेतले जाते. ३ एप्रिल १९१४ रोजी जन्मलेल्या या महान लष्करी अधिकाऱ्याने आपल्या चार दशकांच्या कारकिर्दीत भारतीय सैन्याला नवी दिशा आणि जागतिक स्तरावर मानाचे स्थान मिळवून दिले.

अमृतसर येथे जन्मलेल्या सॅम माणेकशॉ यांना सुरुवातीला डॉक्टर होण्याची इच्छा होती. मात्र, वडिलांशी झालेल्या वादानंतर त्यांनी भारतीय लष्करी अकादमीची (IMA) परीक्षा दिली आणि त्यांच्या लष्करी प्रवासाची सुरुवात झाली. त्यांच्या ठसठशीत व्यक्तिमत्त्व, कडक मिशा आणि स्पष्टवक्तेपणामुळे ते सहकाऱ्यांमध्ये विशेष लोकप्रिय होते. गुरखा रेजिमेंटमधील एका सैनिकाने त्यांना ‘सॅम बहादूर’ अशी हाक मारल्यानंतर हे नाव संपूर्ण देशात प्रसिद्ध झाले.

१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात त्यांनी दाखवलेले नेतृत्व भारतीय लष्कराच्या इतिहासातील सुवर्णक्षण मानले जाते. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी युद्धासाठी विचारणा केली असता, सॅम माणेकशॉ यांनी तयारी पूर्ण होईपर्यंत थांबण्याचा सल्ला दिला. योग्य नियोजन आणि रणनीतीच्या जोरावर भारताने अवघ्या १३ दिवसांत निर्णायक विजय मिळवला. या युद्धात सुमारे ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकांनी शरणागती पत्करली आणि बांगलादेश या नव्या राष्ट्राचा उदय झाला.

त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानासाठी १९७३ मध्ये त्यांना भारतीय लष्करातील सर्वोच्च पद ‘फील्ड मार्शल’ बहाल करण्यात आले. तसेच, ‘पद्मभूषण’ आणि ‘पद्मविभूषण’ या सन्मानांनी त्यांना गौरविण्यात आले.

“मी जर म्हणालो की मला भीती वाटत नाही, तर समजा मी खोटं बोलतोय किंवा मी गुरखा आहे,” या त्यांच्या प्रसिद्ध वक्तव्यातून त्यांच्या विनोदबुद्धीची आणि धैर्याची झलक दिसते. २००८ मध्ये वयाच्या ९४ व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.

आजही सॅम माणेकशॉ यांचे जीवन आणि कार्य प्रत्येक भारतीयासाठी प्रेरणादायी ठरत असून, त्यांच्या नेतृत्वाची गाथा भारतीय लष्कराच्या इतिहासात अजरामर आहे.